اینکوترمز چیست؟
اینکوترمز (Incoterms) مجموعهای از ۱۱ قاعده استاندارد بینالمللی است که توسط اتاق بازرگانی بینالمللی (ICC) تدوین شده و در قراردادهای خرید و فروش خارجی استفاده میشود. این قواعد مشخص میکنند: چه کسی هزینه حمل، بیمه و ترخیص را پرداخت میکند، ریسک آسیب یا گمشدن کالا در کدام نقطه از فروشنده به خریدار منتقل میشود، و مدارک لازم را چه کسی تهیه میکند. انتخاب درست اینکوترم مستقیماً روی قیمت تمامشده و میزان ریسک شما در واردات تأثیر میگذارد.
۷ قاعده برای همه روشهای حمل (زمینی، هوایی، دریایی، ترکیبی)
Group 1 — Any Mode of Transport
EXWEx Works — تحویل درب کارخانه
کمترین مسئولیت برای فروشنده. کالا فقط در محل فروشنده (کارخانه/انبار) آماده تحویل میشود؛ از همان لحظه تمام هزینه و ریسک (بارگیری، حمل، ترخیص صادراتی و وارداتی) بر عهده خریدار است.
انتقال ریسک: درب کارخانه فروشنده
FCAFree Carrier — تحویل به حملکننده
فروشنده کالا را پس از ترخیص صادراتی، به حملکننده معرفیشده توسط خریدار در محل توافقشده تحویل میدهد.
انتقال ریسک: تحویل به حملکننده خریدار
CPTCarriage Paid To — کرایه حمل پرداختشده تا
فروشنده کرایه حمل تا مقصد را پرداخت میکند، اما ریسک همان لحظه تحویل به اولین حملکننده منتقل میشود، نه در مقصد.
انتقال ریسک: تحویل به اولین حملکننده
CIPCarriage and Insurance Paid To
مانند CPT، با این تفاوت که فروشنده موظف به تهیه بیمه با پوشش گسترده (حداکثری) کالا تا مقصد نیز هست.
انتقال ریسک: تحویل به اولین حملکننده
DAPDelivered at Place — تحویل در مقصد
فروشنده کالا را در مقصد توافقشده و آماده تخلیه تحویل میدهد؛ خریدار مسئول تخلیه و ترخیص وارداتی است.
انتقال ریسک: مقصد توافقشده، پیش از تخلیه
DPUDelivered at Place Unloaded
تنها اینکوترمی که فروشنده باید کالا را در مقصد تخلیه هم بکند. خریدار همچنان مسئول ترخیص وارداتی است.
انتقال ریسک: مقصد، پس از تخلیه
DDPDelivered Duty Paid — تحویل با عوارض پرداختشده
بیشترین مسئولیت برای فروشنده. تمام هزینهها شامل ترخیص و عوارض وارداتی نیز بر عهده اوست؛ خریدار فقط تخلیه میکند.
انتقال ریسک: درب مقصد نهایی
۴ قاعده مخصوص حمل دریایی و آبراه داخلی
Group 2 — Sea and Inland Waterway Transport
FASFree Alongside Ship — تحویل کنار کشتی
فروشنده کالا را کنار کشتی (روی اسکله بندر مبدأ) تحویل میدهد. بارگیری روی کشتی و مراحل بعد با خریدار است.
انتقال ریسک: کنار کشتی، بندر مبدأ
FOBFree on Board — تحویل روی عرشه
فروشنده کالا را روی عرشه کشتی در بندر مبدأ تحویل میدهد؛ رایجترین اینکوترم در واردات دریایی ایران.
انتقال ریسک: لحظه قرارگیری روی کشتی
CFRCost and Freight — هزینه و کرایه حمل
فروشنده کرایه حمل تا بندر مقصد را میپردازد، اما ریسک مانند FOB در بندر مبدأ منتقل میشود.
انتقال ریسک: لحظه قرارگیری روی کشتی
CIFCost, Insurance and Freight
مانند CFR، بهعلاوه تعهد فروشنده به تهیه بیمه با حداقل پوشش تا بندر مقصد.
انتقال ریسک: لحظه قرارگیری روی کشتی
جدول مسئولیت گامبهگام — همه روشهای حمل
🟢 فروشنده مسئول است🟠 خریدار مسئول است
جدول مسئولیت گامبهگام — فقط حمل دریایی
🟢 فروشنده مسئول است🟠 خریدار مسئول است
مثال گامبهگام: مسیر FOB از بندر عباس تا انبار شما
فروشنده
۱. بستهبندی، بارگیری و حمل داخلی تا بندر مبدأ
فروشنده خارجی مسئول تمام مراحل تا رسیدن کالا به بندر کشور مبدأ است.
فروشنده
۲. ترخیص صادراتی و بارگیری روی کشتی
در همین لحظه — قرارگیری کالا روی عرشه کشتی — ریسک از فروشنده به خریدار (شما) منتقل میشود.
خریدار (شما)
۳. کرایه حمل دریایی و بیمه (در صورت نیاز)
از این نقطه به بعد، پرداخت کرایه کشتی تا بندر مقصد و بیمه احتمالی بر عهده شماست.
خریدار (شما)
۴. تخلیه در بندر مقصد (مثلاً بندرعباس)
هزینه تخلیه کانتینر/کالا از کشتی در بندر مقصد بر عهده شماست.
خریدار (شما)
۵. ترخیص گمرکی وارداتی
خریدار (شما)
۶. حمل داخلی تا انبار یا کارخانه شما
آخرین مرحله — تحویل نهایی کالا به مقصد داخلی مورد نظر شما.
💡 نکته انتخاب اینکوترم: برای واردکنندگانی که تجربه کمتری در واردات دارند، اینکوترمهای FOB یا CIF معمولاً سادهترین گزینهاند — چون تأمینکننده خارجی مسئول رساندن کالا تا کشتی/بندر مقصد است و بقیه مراحل (حمل داخلی، ترخیص) را ترخیصکار من برای شما انجام میدهد. برای انتخاب اینکوترم مناسب کالای خودتان حتماً با کارشناسان ما مشورت کنید.
اینکوترمز چه کاربردی در تجارت بینالملل دارد؟
✓زبان مشترک بین خریدار و فروشنده در قرارداد، بدون نیاز به توضیح جداگانه هر هزینه
✓کاهش اختلافات تجاری با مشخصکردن دقیق نقطه انتقال ریسک و هزینه
✓پایه محاسبه دقیق قیمت تمامشده کالا پیش از خرید
✓معیار قابل استناد در بیمهنامه، اسناد حمل و اظهارنامه گمرکی
اینکوترمز چه چیزی را پوشش نمیدهد؟
- مالکیت قانونی کالا و زمان انتقال آن (موضوع قرارداد خرید است، نه اینکوترمز)
- قیمت کالا و نحوه پرداخت (نقدی، اعتباری، حواله)
- قانون حاکم بر قرارداد و مرجع حل اختلاف
- ضمانت کیفیت کالا و شرایط گارانتی
نکات مهم برای استفاده صحیح از اینکوترمز
نکته ۱
همیشه سال نسخه را ذکر کنید
در قرارداد بنویسید «FOB Incoterms 2020» نه فقط «FOB» — چون نسخههای مختلف اینکوترمز (۲۰۱۰، ۲۰۲۰) در جزئیاتی مثل CIP با هم فرق دارند.
نکته ۲
محل یا بندر را دقیق و کامل بنویسید
مثلاً «FOB Bandar Abbas» یا «DAP انبار مشتری، تهران» — نام مبهم محل، منشأ اصلی اختلافات گمرکی و بیمهای است.
نکته ۳
بین CIF و CIP بر اساس نیاز بیمهای تصمیم بگیرید
CIF فقط پوشش بیمهای حداقلی دارد؛ اگر کالای شما حساس یا گرانقیمت است، CIP با پوشش حداکثری امنتر است.
نکته ۴
اینکوترم را با روش حمل واقعی هماهنگ کنید
FAS، FOB، CFR و CIF فقط برای حمل دریایی/آبراهای هستند؛ برای حمل هوایی یا زمینی باید از گروه ۷ قاعده دیگر استفاده کنید.
سوالات متداول درباره اینکوترمز
فرق FOB و CIF در چیست؟ +
در هر دو، ریسک کالا هنگام قرارگیری روی کشتی به خریدار منتقل میشود؛ تفاوت در هزینههاست — در CIF فروشنده کرایه حمل تا بندر مقصد و بیمه حداقلی را نیز پرداخت میکند، در FOB این هزینهها با خریدار است.
کدام اینکوترم برای واردکننده مبتدی مناسبتر است؟ +
معمولاً FOB یا CIF، چون بخش دشوار (صادرات و بارگیری در مبدأ) با فروشنده است و شما فقط باید حمل بینالمللی به بعد و ترخیص را مدیریت کنید — کاری که ترخیصکار من برایتان انجام میدهد.
آیا DDP بهترین گزینه برای خریدار است چون فروشنده همهچیز را پرداخت میکند؟ +
نه لزوماً — در DDP فروشنده باید با مقررات گمرکی کشور مقصد (ایران) آشنا باشد که اغلب تأمینکنندگان خارجی این تخصص را ندارند؛ این موضوع میتواند باعث تأخیر یا اشتباه در ترخیص شود.
آیا میتوان اینکوترم را بعد از عقد قرارداد تغییر داد؟ +
فقط با توافق کتبی دوطرفه و اصلاح قرارداد و اسناد حمل مرتبط؛ تغییر یکطرفه اینکوترم پس از عقد قرارداد معتبر نیست.
در انتخاب اینکوترم و ترخیص کالای خود مطمئن نیستید؟
کارشناسان ترخیصکار من بر اساس نوع کالا و مسیر حمل، بهترین اینکوترم را به شما پیشنهاد میدهند